
مقالۀ کوتاه پیشرو به توضیح مفهوم «خود حقیقی» (True Self) از دیدگاه دونالد وینیکات و مفهوم «ایدیوم» (Idiom) از نظر کریستوفر بولاس میپردازد و شباهتها و تفاوتهای این دو مفهوم را بررسی میکند. همچنین، نقش مراقبت مادرانه و محیط تسهیلگر در رشد و بروز هستۀ منحصربهفرد شخصیت فرد از منظر این دو روانکاو مورد بحث قرار میگیرد.
مفهوم True Self از نظر وینیکات و مفهوم Idiom از نظر بولاس
در اینجا می خواهیم به بررسی دو مفهوم «خود حقیقی» و «ایدیوم» از منظر دونالد وینیکات و کریستوفر بولاس بپردازیم.
دونالد وینیکات روانکاو برجسته بریتانیایی مفهومی را بیان می کند به عنوان «خود حقیقی». از نظر وینیکات چیزی به عنوان نوزاد، مستقل از مادر وجود ندارد و نوزادی که با تکانههای غریزی و خودانگیخته به دنیا می آید تجربهای از یکپارچگی ندارد و برای رسیدن به یکپارچگی لازم است توسط مادر دربرگرفته شود؛ منظور از دربرگرفته شدن (یا Hold) هم به صورت فیزیکی است و هم به صورت روانی. وقتی نوزاد تکانهای خودانگیخته بروز می دهد، این یک رفتار واقعی از طرف نوزاد است و نشاندهندۀ وجود خودی حقیقی (True Self) در اوست که به صورت بالقوه است. در واقع، خود حقیقی نوزاد نوعی بودن است که با آن به دنیا میآید و واکنشی به محیط نیست. خود حقیقی وجود نوعی سازمان ذهنی در نوزاد است و چیزی بیشتر از زنده بودن به معنای حسی-حرکتی است. برای درک مفهوم خود حقیقی بررسی نقش مادر ضروری به نظر میرسد و این همان جایی است که مفهوم مادر به اندازۀ کافی خوب (Good enough mother) مطرح میشود. وقتی مادر به رفتارهای خودانگیخته و نیازهای نوزاد پاسخ میدهد، به آنها معنا می بخشد و با تکرار پاسخ های مناسب کمکم به ایگوی ضعیف نوزاد قدرت می بخشد و خود حقیقی را در مسیر رشد قرار میدهد. در نتیجه بخش مهم در رشد خود حقیقی از نظر وینیکات این است که مادر به طور مکرر در برآورده کردن نیازهای نوزاد موفق عمل کند.
کریستوفر بولاس، روانکاو بریتانیایی که سابقاً دو مقالۀ وضعیت فاشیستی ذهن و خود بیبدیل بهمثابۀ هوش فرم ذاتی از او در ساتیا منتشر شده است نیز به مفهومی با عنوان ایدیوم (Idiom) می پردازد. بولاس معتقد است هر فرد با یک هسته خود بنیادین به دنیا می آید که معادل روانی اثر انگشت انسان است. بولاس می گوید: «ما در درون خود یک هسته مرکزی حس میکنیم که سبک بودن خود ماست» و این هسته خویشتن را ایدیوم مینامد که انسان با آن متولد می شود و این یعنی، هرگز نمیتوانیم آن را تغییر دهیم یا از بین ببریم و کسی مانند آن را نخواهد داشت؛ درست مثل اثر انگشت. ایدیوم سبک بیهمتایی ایجاد میکند که ارتباط منحصر به فرد ما با دنیا و نحوه رویکرد ما به تجاربمان را به طور ناخودآگاه هدایت میکند. قبل از آنکه رشد زبان اتفاق بیفتد، همۀ ما با انرژی مبهم فرمهایی که جهان ما را میسازد در تعامل هستیم؛ تجربۀ چیزی که نمی دانیم چیست و مادر به عنوان یک ابژه برایمان درک می شود تا جهان را معنا کند. وقتی مادر به نوزادش جوری واکنش نشان میدهد که برایش جذاب و لذتبخش است، در واقع دارد به ایدیوم نوزاد فرم میدهد. بنابراین از نظر بولاس تجربۀ نوزاد از سبک مراقبت مادر، ابتداییترین لحظاتی از تجربه است که به ما این امید و آرزو را میدهد که این تجربه دوباره کسب خواهد شد و در اینجا ایدیوم ما با عناصری از جهان بیرونی مواجه میشود و تجربۀ ما از ابژهها را میسازد. پس نه تنها لازم است که مادر فشارهای غریزی مثل گرسنگی، شوق و پرخاشگری نوزاد را دربربگیرد، بلکه لازم است ایدیوم نوزاد را و هویت منحصر به فرد او را درک کند و به رسمیت بشناسد. اگر مادر نوزادش را بفهمد و معنای نیازها و خواستههایش را از حرکات و رفتارهای او حس کند، در این صورت طوری به نیازهای نوزاد پاسخ میدهد که نوزاد بتواند شخصیت بالقوه را رشد دهد و بالفعل کند. این همان عملکردی است که بولاس آن را ابژۀ دگرگون ساز (Transformational Object) مینامد. ایدیوم توسط ابژه دگرگون ساز رشد میکند. در واقع، نحوۀ واکنش محیط به نوزاد، به خصوص ظرفیت مادر برای مراقبت از کودک، به شکل هم کوک با او رشد ایدیوم نوزاد را رقم میزند، شبیه همان چیزی که وینیکات راجع به مادر به اندازۀ کافی خوب میگفت.
اما می توان این سوال را مطرح کرد که مفهوم ایدیوم بولاس چطور به مفهوم خود واقعی وینیکات مرتبط است؟
ارتباط ایدیوم بولاس با خود واقعی وینیکات
هم مفهوم ایدوم یا خود بیبدیل بولاس و هم مفهوم خود واقعی یا خود حقیقی وینیکات، به هستۀ self به عنوان یک پتانسیل توارثی اشاره دارند و روی اهمیت محیط به اندازۀ کافی خوب و تسهیلگر در توانمندسازی فرد جهت ارتباط و تماس با این هسته تأکید میکنند. در واقع بولاس در ابتدا واژه «خود حقیقی» و «ایدیوم» را کمابیش به جای یکدیگر به کار میبرد اما وقتی مفهوم ایدیوم پرورانده شد، تفاوتهایی با خود حقیقی پیدا کرد. خود حقیقی وینیکات به یک ظرفیت فطری خودانگیخته اشاره دارد و به زندگی غریزی و درنتیجه به اید مربوط است و وینیکات آن را آسیبپذیر و نیازمند مراقبت میداند. یعنی خود واقعی وینیکات آنقدر ضعیف است که نمیتواند بدون واسطه با دنیای بیرون در ارتباط باشد. اما مفهوم ایدیوم بولاس به چیزی قوی تر اشاره دارد. اگرچه رشد ایدیوم میتواند محدود شود اما هرگز در معرض حمله و آسیب قرار نداشته و نیازی به محافظت ندارد. مانند اثر انگشت فقط وجود دارد و هست. پس از این جهت مانند خود حقیقی نیست که برای حفظ امنیت نیاز به پنهان کردن خودش داشته باشد و فعالانه در جستجوی تماس و تعامل با دنیای بیرون است.
منابع:
Ego DistortioninTermsofTrueandFalseSelf. Donald Winnicot (1960)
The Metapsychology of Christopher Bollas. Sarah Nettleton (2017)



