در این مقاله از ساتیا، با زبانی ساده و در استناد به کتاب مرجع «رواندرمانی روانپویشی» نوشتۀ دبورا کابانیس، دربارۀ امنیت در جلسۀ رواندرمانی می‌خوانیم: رواندرمانی فضایی امن و به دور از قضاوت فراهم می‌کند تا فرد بتواند آزادانه درباره احساسات، تعارض‌ها و تجربه‌های دشوار خود سخن بگوید. اعتماد، همدلی، محرمانگی و مرزبندی حرفه‌ای از عناصر اساسی این فضا هستند و زمینه را برای شناخت عمیق‌تر خویشتن و مسائل روانی فراهم می‌کنند.
رواندرمانی فضایی امن است
رواندرمانی پیش از هر چیز به فضایی نیاز دارد که مراجع بتواند در آن، بدون ترس از قضاوت شدن، دربارۀ خصوصی‌ترین افکار، احساسات، تعارض‌ها و تجربه‌های زندگی خود سخن بگوید. بسیاری از افراد با مسائلی به رواندرمانگر مراجعه می‌کنند که حتی بیان آن‌ها برای نزدیک‌ترین افراد زندگی‌شان دشوار است و احساس شرم، گناه، ترس از طرد شدن یا نگرانی از اینکه دیگران درباره‌شان چه فکری خواهند کرد، ممکن است مانع بشود آزادانه از آن‌ها صحبت کنند. ازاین‌رو، یکی از نخستین وظایف درمانگر و به خصوص درمانگری که با رویکرد روانکاوانه یا تحلیلی کار می‌کند (از این جهت که مبنای کارش تداعی آزاد مراجع است) ایجاد محیطی است که در آن مراجع احساس امنیت، پذیرش و شنیده شدن داشته باشد. در ادبیات رواندرمانی تحلیلی، این وضعیت را گاه «محیط نگهدارنده» می‌نامند. منظور از محیط نگهدارنده فضایی رابطه‌ای است که به فرد امکان می‌دهد بدون احساس خطر، تجربه‌های درونی خود را آشکار کند و به‌تدریج با جنبه‌هایی از خویشتن مواجه شود که پیش‌تر پنهان نگه داشته است.
ایجاد چنین فضایی مستلزم اتخاذ موضعی همدلانه و عاری از قضاوت است. درمانگر قرار نیست درباره انتخاب‌ها، رفتارها یا افکار مراجع حکم صادر کند یا تجربه‌های او را با معیارهای اخلاقی و شخصی خود بسنجد. برای مثال، فردی ممکن است به دلیل خیانت به شریک عاطفی خود، احساس گناه و شرم شدیدی داشته باشد و حتی از بازگو کردن ماجرا در حضور درمانگر بترسد. در چنین موقعیتی، وظیفۀ درمانگر سرزنش کردن یا تبرئه شتاب‌زده او نیست؛ حتی برعکس، رواندرمانگر باید شرایطی فراهم کند تا فرد بتواند آنچه را اتفاق افتاده، با تمام پیچیدگی‌های عاطفی و روانی‌اش، روایت کند. توجه و گوش دادن دقیق به مراجع نشان می‌دهد که موضوعات دشوار و حتی شرم‌آور نیز می‌توانند در این فضا مطرح شوند. البته احساس امنیت لزوماً به معنای از میان رفتن فوری اضطراب نیست و گاهی خود اضطراب و دشواری فرد در سخن گفتن، اطلاعات مهمی دربارۀ جهان روانی و روابط او در اختیار درمانگر قرار می‌دهد.
آیا امنیت در رواندرمانی جنبۀ عملی هم دارد یا صرفاً محدود به گفت‌وگو است؟
امنیت در رواندرمانی تنها به کیفیت گفت‌وگو محدود نمی‌شود و جنبه‌های عملی و حرفه‌ای رابطه را نیز در بر می‌گیرد. محیطی آرام، پاکیزه و به دور از مزاحمت، رعایت حریم خصوصی و توضیح روشن درباره محرمانگی جلسات، از جمله عواملی هستند که به شکل‌گیری اعتماد کمک می‌کنند. همچنین، شفافیت دربارۀ قواعد و مرزهای رابطۀ درمانی، از ابهام و سردرگمی می‌کاهد و امکان اتکای بیشتر به این رابطه را فراهم می‌آورد. حرفه‌ای بودن درمانگر نیز به معنای حفظ فاصله‌ای روشن و مناسب در کنار گرمی و علاقه‌مندی واقعی است. رابطۀ درمانی نه دوستی متقابل است و نه رابطه‌ای که در آن درمانگر نیازهای شخصی خود را با مراجع در میان بگذارد. این مرزبندی مشخص به مراجع اجازه می‌دهد بدون نگرانی از مسئولیت‌های عاطفی متقابل، بر تجربه‌های خود تمرکز کند.
بخش مهم دیگری از احساس امنیت زمانی شکل می‌گیرد که فرد دریابد درمانگر واقعاً تلاش می‌کند تجربۀ او را بفهمد. گاهی بازتاب دادن ساده و دقیق آنچه مراجع بیان کرده است، می‌تواند تأثیری عمیق داشته باشد. برای نمونه، وقتی فردی پس از مرگ همسرش از ناتوانی در بازگشت به کار، بی‌خوابی و فقدان اشتها صحبت می‌کند، شنیدن این جمله که «به نظر می‌رسد در این مدت افسردگی شدیدی را تجربه کرده‌اید و طبیعی است که در چنین وضعیتی کار کردن دشوار باشد» ممکن است به او کمک کند تجربۀ مبهم و آشفته خود را بهتر بشناسد. چنین پاسخی به معنای تشخیص‌گذاری شتاب‌زده یا موافقت بی‌قیدوشرط با تمام برداشت‌های مراجع نیست بلکه نشان می‌دهد رنج او جدی گرفته شده و برای فهمیدن آن تلاش می‌شود. تجربۀ فهمیده شدن می‌تواند از احساس تنهایی فرد بکاهد و زمینه‌ای برای شناخت دقیق‌تر مسائل روانی او فراهم کند.
لب مطلب، آیا امنیت در رواندرمانی یعنی درمانگر شنونده‌ای منفعل است؟
بااین‌حال، امن بودن فضای رواندرمانی به معنای آن نیست که هر نوع درمانی برای هر فرد مناسب است یا درمانگر صرفاً باید شنونده‌ای منفعل باشد. صرف اینکه فردی برای رواندرمانی تحلیلی ارجاع داده شده باشد، به این معنا نیست که این شیوه لزوماً مناسب‌ترین انتخاب برای اوست. بنابراین، فضای امن در کنار ارزیابی دقیق، صلاحیت حرفه‌ای و رعایت مرزهای درمانی معنا پیدا می‌کند. هدف نهایی چنین فضایی صرفاً فراهم کردن فرصتی برای درد دل کردن نیست؛ هدف ایجاد رابطه‌ای قابل اعتماد است که در بستر آن، فرد بتواند به تجربه‌های دشوار خود نزدیک شود، آن‌ها را بهتر بفهمد و امکان‌های تازه‌ای برای مواجهه با مسائل زندگی‌اش پیدا کند.
اگر با این نوشته ارتباط گرفتید، پیشنهاد می‌کنیم از مقالۀ چرا روان‌کاوی فرایندی دشوار است؟ نیز دیدن کنید. همچنین اگر خواندن این نوشته شما را ترغیب کرد تا بخواهید وقت رواندرمانی رزرو کنید، پیشنهاد می‌کنیم به مقالۀ ۲۰ سؤال رایج قبل از شروع رواندرمانی روانکاوانه سری بزنید.
منبع:
Cabaniss, D. L., Cherry, S., Douglas, C. J., & Schwartz, A. (2017). Psychodynamic Psychotherapy: A Clinical Manual (2nd ed.). John Wiley & Sons. Chapter 3: “Creating a Safe Place and Conducting an Assessment,” pp. 18–20.
