گاهی در زندگی احساس کنیم چیزی درون‌مان سنگین است؛ انگار ذهنمان پر از حرف‌هایی است که نمی‌دانیم از کجا باید شروع کنیم. شاید خسته شده‌ایم، گیجیم یا درگیر افکاری که مدام در سر‌مان تکرار می‌شوند...
در دنیای پر‌شتاب امروز، همۀ ما با استرس‌ها، دغدغه‌ها و فشارهای گوناگونی روبرو هستیم، از کار و تحصیل گرفته تا دغدغه‌های ارتباطی و احساس تنهایی.
رواندرمانی در چنین زمانی مثل فضایی امن است که می‌توانی بنشینی، حرف بزنی و خودت را بشناسی. رواندرمانی فرصتی است برای گفتگو، درک احساسات و ساختن راهی تازه در زندگی.
رواندرمانی یعنی چه و رواندرمانگر کیست؟
رواندرمانی (psychotherapy) یعنی درمان از طریق صحبت کردن.
اگر بخواهیم روشن‌تر بگوییم، رواندرمانی فرآیندی است که در آن فرد با حضور فعال در گفتگویی امن و هدفمند، به بررسی و درک تجارب درونی خود می‌پردازد؛ گفتگویی که به او کمک می‌کند بفهمد در ذهن و احساساتش چه می‌گذرد تا بتواند کیفیت زندگی خود را بالا ببرد.
رواندرمانگر ( psychotherapist) کسی است که آموزش دیده تا با تکیه بر دانش علمی خود و با رویکردی همدلانه فرد را در مسیر شناخت خود و رویارویی آگاهانه‌تر با چالش‌های زندگی همراهی کند.
رواندرمانی محیطی امن و بدون قضاوت فراهم می‌کند تا فرد بتواند آزادانه دربارۀ افکار، احساسات و تجربه‌هایش صحبت کند و به کمک درمانگر معنای آن را بهتر بفهمد. هدف رواندرمانی صرفا این نیست که حال بد ما را برطرف کند، بلکه کمک می‌کند ریشه‌ها و دلایل آن حال بد را کشف کنیم، و نیز کمک می‌کند بتوانیم الگوهای تکرارشوندۀ زندگی‌مان را ببینیم و نیز بتوانیم روابط بهتری با دیگران برقرار کنیم.
رواندرمانی یک همکاری میان درمانگر و مراجع است. یعنی درمانگر به تو نمی‌گوید «چه باید بکنی» بلکه با پرسش‌ها، توجه و همراهی‌اش کمک می‌کند خود مراجع پاسخ‌ها را کشف و پیدا کند.
گاهی درمان ممکن است چند هفته طول بکشد، و گاهی چند ماه یا حتی چندسال. تعیین تعداد جلسات لازم برای هر فرد به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ همچون نوع مشکل، شدت علائم، مدت زمان شروع مشکل و یا حتی رویکرد درمانگر، مثلا طول مدت درمان شناختی رفتاری معمولا کوتاه‌مدت است اما درعوض رویکرد روانکاوی یک درمان بلند‌مدت و عمیق‌تر است که چندسال به طول می‌انجامد.
رواندرمانی چیست و چه تفاوتی با مشاوره دارد؟
گاهی واژه‌های رواندرمانی و مشاوره به جای هم استفاده می‌شوند اما در عمل تفاوت مشاوره و روان درمانی محرز است.
مشاوره ( counseling) معمولا کوتاه مدت است و روی یک موضوع خاص تمرکز دارد، مثلاٌ مشکلات زناشویی یا تحصیلی. در جلسات مشاوره، آن مشاور با تکنیک‌های گوناگونی سعی می‌کند به فرد کمک کند تا دربارۀ آن مسئلۀ خاص بتواند به نحو مؤثر‌تری تصمیم‌گیری کند، درحالی‌که رواندرمانی و به خصوص رواندرمانی روان‌کاوانه، معمولاً یک درمان بلند‌مدت است که تلاش می‌کند مراجع به بینش عمیق‌تری نسبت به مسائل و مشکلاتش دست یابد، در مشاوره بیشتر بر راهنمایی، حمایت و ارائه ابزارهای عملی برای حل مسائل روزمره تمرکز دارد. در مقالۀ فرق روانشناس و روانپزشک و روانکاو بیشتر در این باب حرف زده‌ایم.
آیا رواندرمانی فقط حرف زدن است یا از آن فراتر می‌رود؟
شاید بعضی‌ها تصور کنند که رواندرمانی به این معنا است که با کسی حرف بزنیم تا حالمان بهتر شود. مثل زمانی که با یک دوست صمیمی یا یکی از اعضای خانواده حرف می‌زنیم. اما در حقیقت رواندرمانی و تراپی فقط حرف زدن نیست. این فرآیند فضایی امن و ساختارمند فراهم می‌کند تا بتوانیم هیجانات، افکار و الگوهای تکرارشوندۀ در زندگی خود را کشف و درک کنیم.
صحبت کردن و تخلیۀ هیجانی بخشی از این فرآیند است، اما هدف اصلی رواندرمانی افزایش خودآگاهی، فهم عمیق‌تر خود، تغییر در شیوۀ تجربه و ارتباط با خود و دیگران و یافتن راه‌های تازه برای زندگی است.
.webp)
انواع رویکردها و روشهای درمان رواندرمانی
رواندرمانی رویکردهای مختلفی دارد. این رویکرد و روشهای روانشناختی مانند نقشه‌‌ای برای مسیر درمان عمل می‌کنند تا درمانگر بتواند مراجع و مشکلات او را بهتر درک کند. برخی از این رویکردها بیشتر بر کاهش یا حذف نشانگان تمرکز دارند و راهکار‌های عملی برای مدیریت آنها ارائه می‌کنند. برخی دیگر از این رویکردها مثل روانکاوی و رواندرمانی تحلیلی بر درک عمیق‌تر الگوهای هیجانی و رفتاری و کشف علل ناخودآگاه مشکلات کار می‌کنند.
در ادامه به صورت لیست به معرفی انواع رواندرمانی می‌پردازیم:
درمان شناختی رفتاری (CBT): در این مدل از رواندرمانی به فرد کمک می‌شود باور ها و افکار ناسالم و منفی خود را شناسایی کند و با جایگزین کردن الگوهای فکری تازه، مهارت‌های مقابله‌ای سالم‌تری بیاموزد.
درمان دیالکتیکی-رفتاری (DBT): این نوع درمان بر پایۀ درمان CBT بنا شده که مهارت های رفتاری را آموزش می‌دهد تا فرد بتواند استرس های زندگی را مدیریت کند، هیجاناتش را تنظیم کند و روابط خود را با دیگران بهبود ببخشد.
درمان بین فردی (IPT): این رویکرد بر مشکلات مرتبط به روابط مراجع با دیگران تمرکز دارد تا کیفیت و نحوه ی ارتباط فرد با اطرافیان مانند خانواده، شریک عاطفی، و دوستان و همکاران بهبود یابد. درمان بین فردی همچنین به مراجع می‌آموزد چگونه احساسات را به شیوه‌ای سالم بیان و ابراز کند.
رواندرمانی پویشی (psychodynamic therapy): روان‌درمان پویشی بر این باور استوار است که رفتار و سلامت روان تحت تاثیر تجارب دوران کودکی و افکار یا احساسات تکرارشوندۀ مشکل سازی قرار دارند که خارج از آگاهی هستند. در این رویکرد هدف این است که به فرد کمک کند این افکار و احساسات پشت پرده را کشف و درک کند زیرا اعتقاد این رویکرد همچون تئوری روانکاوی بر‌این است که این افکار ناخوداگاه بر مشکلات و ناخشنودی فعلی فرد اثرگذار هستند.
رواندرمانی تحلیلی و روانکاوی (psychoanalysis): روانکاوی روشی درمانی برای درمان اختلالات روانی است که بر کشف و بررسی فرایندهای ناهشیار ذهن تمرکز دارد. فرضیه رویکرد روانکاوی این است که بسیاری از علائم و مشکلات فرد ریشه در تجارب اولیه و عواطف سرکوب‌شده دارند. درمان روانکاوی معمولاً به صورت جلسات منظم و بلند‌مدت برگزار می‌شود. مراجع در این جلسات تشویق می‌شود که افکار، احساسات و هرچیزی به ذهنش می‌آید را آزادانه بیان کند (مفهومی که به آن تداعی آزاد می‌گویند و یکی از تکنیک‌های اصلی روانکاوی است). روانکاو به کمک مراجع با تحلیل این تداعی‌ها، خواب‌ها و لغزش‌های زبانی الگو‌ها و تعارضات ناهشیار را کشف می‌کند.
پیشنهاد مطالعۀ ساتیا به شما: آیا روانکاوی برای من مناسب است؟
مشاوره ازدواج/ زوج درمانی: دراین نوع درمان که معمولا علاوه بر خود فرد، شریک عاطفی‌اش نیز حضور دارد به زوج‌ها کمک می‌شود تا مشکلات و تعارضات رابطه‌شان را شناسایی و درک کنند، شیوه‌های ارتباطی موثر را بیاموزند و در صورت امکان، راه‌های تازه‌ای برای کنار آمدن با اختلاف‌ها و بهبود رابطه پیدا کنند.
خانواده درمانی: این شیوۀ درمان معمولاً با حضور اعضای خانواده صورت می‌گیرد و هدف آن کمک به بهبود روابط و حل تعارضات میان اعضای خانواده است. این تعارضات میتواند حسادت میان خواهر و برادرها باشد تا مشکلات کنار آمدن با مرگ یکی از اعضای خانواده.
چه زمانی باید به رواندرمانگر مراجعه کنیم؟
برخی افراد به به رواندرمانگر مراجعه می‌کنند زیرا مدت زیادی احساس افسردگی، اضطراب یا خشم دارند. عده ای ممکن است مشکلاتی در زندگی شان پیش آمده باشد که برای حل آنها نیاز به حمایت دارند، برای مثال شکست عاطفی یا جدایی را تجربه کرده‌اند، یا از شغل جدیدشان احساس فشار کنند و یا عزیزی را از دست داده‌اند.
برخی از نشانه‌هایی که میتواند بیانگر نیاز به رواندرمانی باشد:
احساس ناتوانی و غمگینی شدید و طولانی مدت
دشواری در تمرکز بر وظایف کاری یا انجام فعالیت‌های رومزه
در روابط خود، چه با شریک عاطفی چه اعضای خانواده یا همکار به طور مداوم با مشکل روبرو هستید،
نگرانی بیش از حد، انتظار همیشه برای اتفاق بد،
از رفتارهای اجتماعی یا فعالیت‌های اجتماعی کناره گرفته‌اید،
رفتارهایی مثل مصرف بیش از حد الکل، استفاده از مواد مخدر یا پرخاشگری که به خود یا دیگران آسیب می‌زند.
مراحل و فرایند جلسات رواندرمانی
اولین جلسه ی رواندرمانی معمولا به ارزیابی اولیه توسط درمانگر سپری می‌شود. درمانگر بنا به رویکرد نظری خود ممکن است سوالاتی دربارۀ شما و دلیل مراجعه‌تان، سابقۀ مشکلات، اهداف‌تان از درمان و یا سایر اطلاعات لازم برای شناخت بهتر شما بپرسد. البته فرایند ارزیابی، فرایندی پویا‌ست و ممکن است چند‌جلسه طول بکشد تا درمانگر اطلاعات بیشتری از شما و دغدغه هایتان بدست بیاورد تا بهترین مسیر درمانی را مشخص کند. این جلسات اولیه فرصتی است تا هم درمانگر مطمئن شود که میتواند بیش‌ترین کمک حرفه ای را به شما ارائه دهد و هم فرصتی برای مراجع است تا ببیند شخصیت و روش کار درمانگر مناسب هست یا نه.
در جلسۀ اول می‌توانید برای اینکه تا حدودی از روند درمان و روشن شدن ابهام‌هایی که در ذهن دارید سؤالاتی از درمانگر خود بپرسید مثل اینکه چه رویکردی دارد و اینکه روند کارش چگونه است.
رواندرمانی برای چه مسائلی کاربرد دارد؟
شاید برای خیلی‌ها این سؤال پیش بیاید که که رواندرمانی برای کمک به چه مسائل و مشکلاتی به کار می‌آید
افراد به دلایل مختلفی به سراغ رواندرمانی می‌روند که در بالا به پاره‌ای چند از آنها اشاره کردیم. گاهی برای مقابله با استرس‌های روزمره و فشارهای زندگی، گاهی برای کنار آمدن با خشم، نگرانی یا اضطراب یا حتی برای عبور از تجربه‌های سخت زندگی مثل از دست دادن عزیزان یا تجربه‌های تروماتیک.
همچنین رواندرمانی میتواند برای رفتارهایی که کنترل‌شان دشوار است مانند ترک عادات ناسالم، مدیریت وزن یا رفتارهای خوردن مفید باشد. حتی در مواجهه با اختلالات روانی مثل افسردگی، اضطراب، یا مسائل اختلالات شخصیت رواندرمانی میتواند تأثیرات مثبتی داشته باشد.
ویژگی درمانگر حرفه‌ای
بدون شک انتخاب درمانگر مناسب یکی از مهم‌ترین گام‌ها در مسیر رواندرمانی می‌باشد. زیرا کیفیت رابطۀ بین مراجع و تراپیست نقشی مهم و تعیین‌کننده در اثر‌بخشی و نتیجۀ درمان دارد. البته شاید هیچوقت نتوان به طور قطعی گفت کدام درمانگر برای چه کسی بهترین است ولی اگر درمانگر ویژگی‌های مشخصی داشته باشد می‌توان با اطمینان بیشتری به او مراجعه کرد. دانستن این ویژگی‌ها کمک می‌کند هنگام انتخاب درمانگر با آگاهی بیشتری تصمیم بگیرید تا روند درمان‌تان مؤثر‌تر جلو برود.
اولین ویژگی که هر درمانگری باید داشته باشد صلاحیت کار در حوزۀ سلامت روان است. یعنی درمانگر مناسب باید حداقل دارای مدرک کارشناسی ارشد روانشناسی باشد و یا مدرک تخصص روان‌پزشکی داشته باشد.
اما تنها داشتن مدرک آکادمیک در حوزه روانشناسی برای درمانگر مناسب بودن کافی نیست. زیرا درمانگر به گذراندن چندین ساعت دوره‌های آموزشی تخصصی در رویکردی که براساس آن کار می‌کند هم نیاز دارد. علاوه بر آموزش، دریافت سوپرویژن نیز یکی از ویژگی‌های درمانگر حرفه‌ای است. به این معنا که درمانگر تحت نظارت و راهنمایی یک درمانگر با تجربه‌تر (سوپروایزر) روش کار خود با مراجعان را بررسی می‌کند تا از کیفیت کار خود اطمینان کسب کند.
علاوه بر این مواردی که اشاره کردیم ویژگی‌هایی دیگری نیز برای انتخاب درمانگر مناسب وجود دارند که به آنها اشاره می‌کنیم:
اخلاق حرفه‌ای و رازداری: حفظ محرمانگی، پایبندی به اصول اخلاقی و حرفه‌ای یکی از ویژگی‌های درمانگر مسئولیت‌پذیر است. حفظ محرمانگی به این معنا است که هر آنچه در اتاق درمان گفته می‌شود باید به صورت محرمانه باقی بماند و درمانگر بجز به سوپروایزر اجازه گزارش مراجع را به هیچ کس حتی همکار خود ندارد. بدون تردید حفظ اصول اخلاقی توسط درمانگر یکی از مهم‌ترین نکاتی است که برای انتخاب درمانگر بایستی در نظر داشت. درمانگر دوست شما نیست و به هیچ‌وجه اجازۀ هیچ‌گونه رابطه‌ای بجز رابطۀ درمانی در خارج از اتاق درمان با مراجع را ندارد. این روابط شامل لمس فیزیکی، قرار ملاقات دوستانه، پیشنهاد همکاری حرفه‌ای و یا هر تعاملی که خارج از اتاق درمان باشد ممنوع است.
نگرش بدون قضاوت و همدلی: درمانگر مناسب باید فضایی پذیرا و امن ایجاد کند که در آن مراجع بتواند در حضور درمانگر احساس امنیت کند تا مشکلاتش را بیان کند. همچین درمانگر باید توانایی همدلی با بیمار را داشته باشد تا بتواند با ذهنی بدون قضاوت و سوگیری مسائل مراجع را بشنود.
نتیجه‌گیری
رواندرمانی صرفاً فرایند برای برطرف کردن حالِ بدِ مقطعی نیست بلکه تلاشی است برای ایجاد تغییرات پایدار در شیوه اندیشیدن، احساس کردن و ارتباط برقرار کردن با خود و دیگران.
در دنیایی که فشارها و پیچیدگی‌های زندگی روزبه‌روز بیشتر می‌شود، داشتن فضایی امن و حرفه‌ای برای گفتگو و خودشناسی میتواند نقطه عطفی در مسیر رشد فردی باشد. رواندرمانی به ما کمک می‌کند مسئولیت تجربه‌های درونی‌مان را بپذیریم، الگوهای تکرارشونده را بشناسیم و انتخاب‌های آگاهانه‌تری داشته باشیم. بنابراین اگر به دنبال فضایی امن، تخصصی و مبتنی بر رشد انسانی برای شروع مسیر درمان با این اهداف هستید، درمانگران ساتیا میتواند همراه مطمئن شما باشد.
پرسش های متداول:
آیا در رواندرمانی از دارو استفاده می‌شود؟ بله. ممکن است طبق تشخیص روانپزشک برای بعضی بیماران در شرایط خاص یا سرعت روند بهبودی در کنار رواندرمانی از درمان‌های دارویی نیز استفاده شود. البته مجوز تجویز دارو فقط با روانپزشک است.
هزینه و مدت زمان درمان چقدر است؟ تعیین هزینۀ درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد مثل سابقه تراپیست، مدرک دانشگاهی، مدت زمان جلسه، آموزش‌هایی که درمانگر دریافت می‌کند و مدت زمان لازم برای هر فرد هم بسته به نوع و شدت مشکل، رویکرد درمانگر و سایر عوامل متغیر باشد.
آیا رواندرمانی برای همه لازم است یا فقط بیماران؟ رواندرمانی فقط برای افرادی که بیماری روانی دارند نیست و هر کسی بنا به هدف و نیاز خود میتواند از آن بهره ببرد.
رواندرمانی چه تفاوتی با درد‌ودل با دوستان دارد؟ رواندرمانی فقط یک درد ودل ساده نیست. در این فرایند درمانگر با دانش و تجربۀ حرفه‌ای کمک می‌کند افراد مشکلات‌شان را بررسی کنند و مهارت‌های مقابله‌ای کارامدی یاد بگیرند.
آیا نتیجه رواندرمانی قطعی است ؟ خیر، زیرا به عوامل مختلفی مثل نوع مشکل، انگیزه و همکاری مراجع و مهارت‌های حرفه‌ای درمانگر بستگی دارد.
