تفاوت روانکاو، روان‌شناس و روانپزشک چیست؟

سلامت روان و دسترسی به خدمات روان‌شناختی امروزه یکی از دغدغه‌های ماست. دسترسی گسترده به اطلاعات و مشاوره‌های روانشناختی در شبکه‌های اجتماعی و فضای رسانه از یک طرف و فراوانی منابع گوناگون از طرف دیگر، سوای مزایایی که دارد گاهاً موجب سردرگمی ما نیز می‌شود. چه بسا حتی این دو عامل سبب شوند تا ما شیوۀ درمان اشتباهی در پیش بگیریم. 

بنابراین شناخت تفاوت بین روانکاو، روان‌شناس و روانپزشک و شیوه‌های درمانی هر یک از این متخصصان می‌تواند به ما کمک کند تا مناسب‌ترین روش درمان را انتخاب کرده و بیشتر بهره را از خدمات روانشناختی ببریم.

در این مقاله از مجلۀ عمومی ساتیا به چنین موضوعی خواهیم پرداخت. 

روانپزشک کیست؟

با روان‌پزشک یا Psychiatrist شروع می‌کنیم. روانپزشک کسی است که دورۀ عمومی پزشکی را به پایان برده و در رشتۀ روان‌پزشکی مدرک تخصصی گرفته است. تمرکز اصلی روانپزشک روی جنبه‌های بیولوژیکی بیماری‌های روانی است. بااین‌همه، روان‌پزشک تأثیر وضعیت جسم بر روان را نیز بررسی می‎کند و توانایی تشخیص و درمان انواع مشکلات روانی و رفتاری را دارد. 

روان‌پزشک با روان‌شناس تفاوت‎هایی دارد:

• اولین تفاوت در رشتۀ تحصیلی و روش درمانی است که به آن پرداختیم.
• دومین فرق بین روانشناس و روانپزشک در بحث تجویز دارو است. از بین تمامی متخصصان سلامت روان، فقط روان‌پزشک است که می‌تواند برای مراجعش دارو تجویز کند. بنابراین روان‌شناس، مشاور و مانند آن اجازۀ تجویز دارو برای بیمار را ندارد. 

همچنین روانپزشک می‌تواند روش های درمانی مختلفی بکار گیرد. برای مثال علاوه‌بر دارودرمانی، می‌تواند از روان‌درمانی یا گفتاردرمانی استفاده کند یا حتی در موارد حاد، برای مراجع نامۀ بستری در بیمارستان بنویسید. مبنای استفاده کردن از این روش‌های درمانی، وضعیت مراجع، نوع تشخیص و شدت عارضه است. 

برای مشاهدۀ خدمات روان‎پزشکی ساتیا می‌توانید روی صفحۀ لینک شده کلیک کنید. 

آیا روانپزشک می‌تواند روان‌درمانی انجام دهد؟

گرچه روان‌پزشکان اغلب تمایلی به جلسات برگزاری روان‌درمانی ندارند ولی درصورتی که روان‌پزشک در یکی از رویکردهای روان‌درمانی نیز متخصص باشد و آموزش‌های تخصصی آن را گذرانده باشد، بله. روان‎پزشک هم می‌تواند براساس رویکردی که در آن آموزش دیده و تحت نظارت متخصصی باسابقه‌تر در آن حوزه، به روان‌درمانی بپردازد.

بنابراین روانپزشک هم می‌تواند ضمن برآورده کردن شرایطی مشخص و لازم، به روان‌کاوی بپردازد.

روان‌شناس کیست؟

روان‌شناس یا Psychologist متخصصی است که در رشتۀ روان‌شناسی تحصیل کرده و پس از گرفتن مدرک کارشناسی ارشد یا دکترای روان‌شناسی، به ارزیابی، تشخیص و درمان مراجعان می‌پردازد. روان‌شناس برای تشخیص از ابزارهای مختلفی مثل از جمله مصاحبۀ آغازین، آزمون‌های روان‌سنجی و ارزیابی‌های تشخیصی روان‌پزشکی استفاده می‌کند. این ابزارها به او کمک می‌کنند تا به افراد در مسائل مختلفی از جمله مشکلات رابطه‌ای، اختلالات روانی و کنارآمدن موثر با چالش‌های کاری و اجتماعی یاری برساند.

یکی از ابزارهای رایج و پرکاربرد روان‌شناس برای درمان و بهبود مسائل بیماران، روان‌درمانی است. هدف از روان‌درمانی کاهش نشانه‌های بیماری، اصلاح الگوهای ناکارآمد رفتاری یا شناختی، شناخت بهتر هیجانات و تنظیم هیجانات، بهبود کیفیت روابط بین‌فردی و نیز بهبود سلامت روان فرد می‌باشد. روان‌درمانی بر این فرض استوار است که مداخلات کلامی و رفتاری در بستر یک رابطۀ حرفه‌ای بین درمانگر و مراجع، می‌تواند منجر به ایجاد تغییر پایدار در هیجانات، شناخت و رفتار گردد.

انواع روان‌درمانی‎‌ها

• شناختی-رفتاری: مبتنی بر ارتباط متقابل میان افکار، هیجانات و رفتار است و هدف آن شناخت و بازسازی الگوهای ناکارامد شناختی و اصلاح رفتارهای ناسازگار مراجع است. 

• طرح‌واره‌درمانی: در این رویکرد نوین، فرض بنیادین این است که منشأ بسیاری از مشکلات روان‌شناختی افراد طرحواره های ناسازگار دوران کودکی است که منظور از آن‌ها، باورها و احساسات عمیقی است که به صورت الگو درآمده‌اند. هدف این نوع درمان نیز به تدریج جایگزین‌کردن طرحواره‌های سازگارانه‌تر است.

• ذهن‌آگاهی: از رویکردهای نوین روان‌درمانی که بیشتر بر حضور و توجۀ آگاهانه در لحظه، پذیرش، هیجان و انعطاف‌پذیری روانی تأکید دارند. 

• رویکرد هیجان‌مدار: مبتنی بر این فرض است که هیجانات نقش مهمی در سازمان‌دهی تجارب درونی و هدایت رفتار دارد. هدف این رویکرد این است که به مراجع کمک کند تا  هیجانات اولیۀ خود را شناسایی و به شیوه‌ای سازگار ابراز و به عنوان منبعی برای تغییر استفاده کند.

روانکاو کیست؟

برای پاسخ به پرسش روان‌کاو کیست و شرح تفاوت بین روانکاو، روان‌شناس و روانپزشک، ابتدا باید با خود نظریۀ روان‌کاوی و اساساً مبحث روان‌کاوی چیست شروع کنیم.

روانکاوی یکی از نظریه‌های متأخر حوزۀ روان است زیگموند فروید آن را بنا نهاد. پس از فروید نظریه‌پردازان مختلفی از جمله آنا فروید، ژک لکان، ملانی کلاین، دانلد وینیکات، ویلفرد بیون و بسیاری چهره‌های دیگر آرا و نظریات او را گسترش دادند. همان‌طور که در مقالۀ ضمیر ناآگاه جیست توضیح دادیم، روان‌کاوی فروید براین فرض استوار است که بسیاری از رنج‌های اینجا و اکنون ما، فرد ریشه در تعارض های ناآگاه و امیال و احساسات سرکوب‌شده (در روان‌کاوی از کلمۀ پس‌‎رانده استفاده می‌کنیم) دارند. بنابراین یکی از تفاوت‌های روان‌کاوی با روان‌شناسی و روان‌پزشکی و چه بسا هر انواع روان‌درمانی‌های مبتنی بر روان‌شناسی این است که در روان‌کاوی، سعی بر این است که مراجع از طریق گفتاردرمانی، درکی عمیق‌تر از الگوهای تکرارشوندۀ زندگی خود دست یابد و به این ترتیب، به قول فروید، رنج عظیم زندگی خود را به رنجی معمولی‌تر تبدیل کند. 

به این ترتیب، روانکاو یا Psychoanalyst که در اصطلاح به عنوان روان‌درمانگر تحلیلی یا Psychoanalytic Therapist نیز شناخته می‌شود،[1] کسی است که به جای پنهان کردن یا خاموش کردن موقتی نشانگان یا همان سمپتوم، سعی می‌کند ببیند علت این نشانگان به عنوان حلقه‌‎ای از زنجیرۀ زندگی روانی مراجع چیست و چرا در زندگی مراجع حضور دارد. همین نکتۀ ظریف، یکی از مصادیق بنیادین تفاوت روانشناس و روانکاو است. مثلاً مراجع مرد جوانی که در برخورد با زنان صورتش یکباره برافروخته می‌شود و زبانش از کار می‎‌کرد، در جلسۀ روان‌درمانی روان‌کاوانه قادر است تا مفصل به این موضوع بپردازد و انگیزۀ ناآگاه پشت آن را دریابد و به این ترتیب، «واقعاً» تغییر کند.

روان‌کاو چه ویژگی‌هایی دارد؟

یکی دیگر از مصادیق فرق روانکاو و روان‌درمانگر در پیش‌نیازهای این دو است که می‌توانیم در قالب بخشی دیگر و تحت عنوان ویژگی‌های روان‌کاو به آن بپردازیم. برای روانکاو شدن فرد بایستی پیش نیازهای مختلفی را پشت سر بگذراند:

• روان‌کاوی شخصی: این شرط، مهم‌ترین شرط روان‎‏کاو شدن است. هر متخصصی که به عنوان روان‌کاو یا روان‌درمانگر تحلیلی به فعالیت می‌پردازد، بایستی یا از قبل روان‌کاوی فردی خود را به پایان رسانده باشد یا در حال حاضر، به صورت مستمر خودش نیز روان‌کاوی بشود.
• آموزش روانکاوی: یکی دیگر از پیش‌نیازهایی که روانکاوان نیاز دارند این است که در زمینۀ نظریه و کاربست بالینی، زیر نظر نهادهای رسمی و شناخته‌شدۀ جامعۀ روان‌کاوی، آموزش تخصصی ببینند. به این معنا، متخصصی حوزۀ سلامت روانی که به صورت فردی و صرفاً با مطالعۀ خودخوان منابع شروع به ارائۀ خدمات روان‌درمانی تحلیلی کند، از نظر سنت «روان‌کاو» به شمار نمی‌رود.
• دریافت سوپرویژن: منظور از سوپریژن یا نظارت این جلساتی است که طی آن، روان‌کاو با همکاری باسابقه‌تر جلسات منظم برگزار می‌کند تا مطمئن شود که روند جلسات خود با مراجعش به بهترین شکل ممکن پیش می‎روند. سوپرویژن نیز مثل دو شرط بالا، یکی از ضلع‌های ضروری روان‌کاو شدن است. 

شرط چهارمی نیز در ایران داریم که الزاماً در همۀ کشورها وجود ندارد اما به صورت قراردادی و محض جلوگیری از بروز مشکلات جدی و صیانت از حقوق مراجعان، به سه شرط بالا اضافه شده است:

• مدرک دانشگاهی در زمینۀ سلامت روان (برای رشتۀ روان‌شناسی، حداقل کارشناسی ارشد).

این موارد مبتنی بر اصول انجمن بین‌المللی روانکاوی امریکا (IPA) و تمامی درمانگران تحلیلی مجموعۀ تحلیلی ساتیا نیز از آن‌ها برخورددار هستند. 

مزایای روانشناس و روانپزشک و روانکاو

برای مقایسۀ بهتر، در اینفوگرافی زیر مزایای روانشناس و روانپزشک و روانکاو را برایتان در کنار هم می‌آوریم:

نتیجه‌گیری

به این ترتیب، می‌توانیم تصویر خلاصۀ مواردی که در این مقاله در باب فرق روانشناس و روانپزشک و روانکاو مطرح کردیم را به صورت زیر خلاصه کنیم:

• روان‌پزشک: پزشک متخصص اختلالات روانی؛ مجاز به تجویز دارو؛ تمرکز بر درمان زیستی و دارویی.
• روان‌شناس: دارای تحصیلات روان‌شناسی؛ درمان مشکلات شناختی و رفتاری با روان‌درمانی؛ بدون تجویز دارو.
• روان‌کاو: آموزش‌دیده در روان‌کاوی؛ درمان تعارض‌های ناآگاه با گفتاردرمانی عمیق؛ دارو فقط با مدرک پزشکی.
  هدف ما در این مقاله، ترسیم تصویر روشنی از فضای هر کدام از این حوزه‌ها بود تا بدون پیش کشیدن بحث‌های بی‌ثمری همچون «روانکاو بهتر است یا روانشناس؟» و امثالهم، بتوانیم به شما کمک کنیم مرز هر کدام از این حوزه‌ها را بدانید. اینفوگرافی زیر نیز در این مسیر به شما کمک خواهد کرد. 

امیدواریم که از این نوشته بهرۀ کافی برده باشید و از شما دعوت می‌کنیم از سایر مقالات بخش عمومی و مقالات بخش تخصصی مجلۀ ساتیا نیز دیدن کنید.