
منبع این ترجمه، مدخل فانتزی از نظر فروید از دانشنامۀ The Language of Psycho-Analysis است و مترجم آن سحر کریمپور.
دانشنامۀ لاپلانش و پونتالیس: مدخل «تروما (روانی)»
آلمانی: trauma- اسپانیایی: trauma,traumatismo– فرانسوی: trauma, traumatisme – ایتالیایی: trauma– پرتغالی: trauma, traumatismo .
رویدادی در زندگی سوژه که با شدت آن، ناتوانی سوژه در واکنش مناسب به آن و تغییر فاحش و پیامدهای دیرپایی که در سازمان روانی ایجاد میکند تعریف میشود.
از منظر اقتصادی، تروما با هجوم برانگیختگیها تعریف میشود. این برانگیختگیها بیش از حد تحمل سوژه و ظرفیت او برای مهار و کار روانی روی آنها هستند.
اصطلاح «تروما» از دیرباز در پزشکی و جراحی به کار میرفته است. این واژه از کلمه یونانی τραῦμα به معنای زخم گرفته شده و خود از واژه τιτϱπσχω به معنای سوراخ کردن مشتق شده است. این اصطلاح معمولاً به هرگونه آسیب جسمانی اطلاق میشود که در آن در اثر خشونت خارجی، پوست دچار گسستگی شود و همچنین به پیامدهای چنین آسیبی بر کل ارگانیسم اشاره دارد. البته وجود گسستگی پوست همیشه در مفهوم تروما ضروری نیست؛ برای مثال از «ترومای بستۀ سر و مغز» نیز سخن گفته میشود.
روانکاوی با بهکارگیری این اصطلاح، سه معنای ضمنی آن را به حوزه روانی منتقل میکند: نخست، ایده یک ضربه شدید؛ دوم، ایده زخم؛ و سوم، ایده پیامدهایی که کل سازمان روانی را تحت تأثیر قرار میدهند.
مفهوم تروما، همانگونه که فروید نیز خود تصریح میکند، در درجۀ نخست با یک دیدگاه اقتصادی ارتباط دارد: ما آن را برای توصیف تجربهای به کار میبریم که در مدت زمانی کوتاه، روان را با افزایشی از تحریک مواجه میکند، افزایشی که چنان شدید است که نمیتوان آن را به شیوه معمول مهار یا تخلیه کرد و در نتیجه، اختلالاتی پایدار در نحوه عملکرد انرژی روانی ایجاد میشود. هجوم برانگیختگیها، بیش از آستانۀ تحمل دستگاه روانی است. این وضعیت ممکن است در نتیجه یک رویداد منفرد و بسیار شدید (هیجان نیرومند) ایجاد شود یا حاصل انباشتهشدن مجموعهای از برانگیختگیهایی باشد که هر یک بهتنهایی قابل تحملاند. در چنین شرایطی، در ابتدا عملکرد اصل ثبات متوقف میشود، زیرا دستگاه روانی قادر نیست برانگیختگی انباشتهشده را تخلیه کند.
فروید در کتاب فراسوی اصل لذت (۱۹۲۰) برای توضیح این وضعیت موجود، صورتبندی استعاری ارائه میکند و آن را بر اساس رابطۀ ابتدایی میان ارگانیسم و محیط پیرامونش توضیح میدهد: «حباب زنده» بهوسیلۀ نوعی سپر محافظ یا لایهای که فقط اجازه ورود مقدار قابل تحملی برانگیختگی را میدهد، در برابر محرکهای بیرونی محافظت میشود. اگر این سد محافظ دچار هر شکافی شود، تروما رخ میدهد: در این لحظۀ بحرانی، وظیفه دستگاه روانی آن است که تمام نیروهای در دسترس خود را بسیج کرده تا ضدسرمایهگذاریها را ایجاد کند تا جریان برانگیختگی واردشده را مهار و بیحرکت سازد و از این طریق بازسازی شرایط لازم برای عملکرد اصل لذت را فراهم آورد.
شرح کلاسیک از سالهای آغازین روانکاوی (۱۸۹۰ تا ۱۸۹۷) چنین است: از نظر نظری، علتشناسی رواننژندی به تجربههای تروماتیک گذشته مرتبط دانسته میشد؛ تجربههایی که هرچه بررسی تحلیلی عمیقتر میشد، تاریخ وقوع آنها پیوسته عقبتر میرفت و قدبهقدم از بزرگسالی به طرف دوران کودکی حرکت میکرد. از نظر فنی نیز درمان مؤثر از طریق تخلیه هیجانی و حل و فصل روانی تجربههای تروماتیک، دنبال میشد. این روایت سنتی در ادامه اضافه میکند که چنین رویکردی بهتدریج به حاشیه رانده شد.
در این دوره، یعنی دوره بنیانگذاری روانکاوی، اصطلاح «تروما» در درجه نخست به رویدادی در تاریخچه شخصی سوژه اطلاق میشود که میتوان زمان وقوع آن را مشخص کرد و به سبب عواطف ناخوشایندی که قادر است برانگیزد، از اهمیت ذهنی برخوردار است. درک کامل رویدادهای تروماتیک بدون در نظر گرفتن «آمادگی قبلی» (Empfänglichkeit) خاص سوژه، امکانپذیر نیست. برای آنکه یک تجربه، به معنای دقیق کلمه، تروماتیک باشد - یعنی تجربهای که ابراز هیجانی نشده و همچون یک «جسم خارجی» در روان باقی میماند- باید شرایط عینی مشخصی وجود داشته باشد. ممکن است «ماهیت واقعی» رویداد امکان ابراز هیجانی کامل را منتفی کند (برای مثال، «از دست دادن ظاهراً جبرانناپذیر یک فرد محبوب»). اما، جدا از چنین موارد افراطی، نیروی تروماتیک رویداد موردنظر از شرایط خاصی ناشی میشود: وضعیت روانی خاص سوژه در زمان وقوع رویداد (همان «حالت هیپنوئید» بروئر)؛ موقعیت عینی - شرایط اجتماعی، وظایفی که فرد درگیر آن است و عواملی از این دست- که واکنش («نگهداشت») مناسب را ناممکن کرده یا به تعویق میاندازد و در نهایت - و از دیدگاه فروید، مهمتر از همه - تعارض روانی مانع از آن میشود که سوژه تجربه را در شخصیت آگاه خود ادغام کند («دفاع»). بروئر و فروید همچنین خاطرنشان میکنند که مجموعهای از رویدادها، که هیچیک بهتنهایی واجد تأثیر تروماتیک نیستند، ممکن است در کنار یکدیگر چنین پیامدی ایجاد کنند («تجمع»).
چنانکه مشاهده میشود، عامل مشترک در شرایط گوناگونی که در کتاب مطالعاتی درباره هیستری (۱۸۹۵ت) برشمرده شدهاند، همان عامل اقتصادی است؛ پیامد تروما همواره ناتوانی دستگاه روانی در رفع تحریکات مطابق با اصل ثبات است. همچنین بهسادگی میتوان دید که دامنهای از رویدادهای تروماتیک را میتوان در نظر گرفت؛ از رویدادهایی که نیروی بیماریزای خود را از شدت و غیرمنتظرهبودنشان میگیرند (مانند حوادث)، تا رویدادهایی که اهمیت خود را صرفاً از این واقعیت به دست میآورند که در سازمان روانیای رخ دادهاند که پیشاپیش دارای نقاط گسست خاص خود بوده است.
تأکید فروید بر تعارض دفاعی در شکلگیری هیستری و، بهطور کلیتر، در پیدایش «رواننژندیهای دفاعی»، به این معنا نیست که نقش تروما کماهمیت شده است؛ با این حال، این تأکید نظریه تروما را پیچیدهتر میکند. نخست باید توجه داشت که در سالهای ۱۸۹۵ تا ۱۸۹۷، دیدگاه مربوط به ماهیت اساساً جنسی تروما شکل پختهتری پیدا کرد و در همین دوره مفهوم ترومای اولیه در دوره پیش از بلوغ نیز کشف شد.
در اینجا مجال پرداختن نظاممند به رویکرد فروید در آن دوره درباره رابطه میان مفهوم تروما و دفاع وجود ندارد؛ زیرا دیدگاه او درباره علتشناسی رواننژندیها در آن سالها پیوسته در حال تحول بود. بااینحال، چندین متن متعلق به این دوره، فرضیهای مشخص را مطرح یا مفروض میگیرند که میکوشد توضیح دهد چگونه رویداد تروماتیک موجب میشود ایگو نوعی «دفاع آسیبشناختی» را سازمان دهد (که در این مقطع برای فروید، پسرانش الگوی اصلی این دفاع بود)، دفاعی که بر اساس فرایند نخستین عمل میکرد، در حالی که فرد معمولاً در مقابله با رویدادی ناخوشایند از دفاعهای معمول (مانند منحرفکردن توجه) استفاده میکند.
در این نظریه، عملکرد تروما به چند عنصر تفکیک میشود و اکنون مستلزم وجود دستکم دو رویداد است. در صحنه نخست ـ که اصطلاحاً صحنۀ اغوا نامیده میشود ـ کودک در جایگاه ابژۀ تعرضهای جنسی فرد بزرگسال قرار میگیرد، اما این تعرضها در کودک برانگیختگی جنسی ایجاد نمیکنند. صحنۀ دوم که پس از بلوغ رخ میدهد و اغلب ظاهری بیضرر دارد، از طریق تداعیهایی، صحنۀ نخست را فرا میخواند. این خاطرۀ صحنه نخست است که موجب هجوم محرکهای جنسی میشود؛ محرکهایی که دفاعهای ایگو را درهم میشکنند. اگرچه فروید صحنۀ نخست را تروماتیک مینامد، روشن است که از دیدگاه صرفاً اقتصادی، این ویژگیِ پس از رویداد (nachträglich) به آن نسبت داده میشود؛ یا به بیان دیگر: صحنۀ نخست تنها در مقام یک خاطره است که از طریق عمل تعویق، واجد خاصیت بیماریزا میشود؛ زیرا موجب هجوم برانگیختگی درونی میگردد. این نظریه معنای کامل صورتبندی مشهور مطالعاتی درباره هیستری را آشکار میکند که بر اساس آن، «هیستریکها عمدتاً از یادآوریها رنج میبرند («der Hysterische leide[t] grösstenteils an Reminiszenzen»).
همزمان، شاهد هستیم که در برآورد نقش رویداد بیرونی نیز تغییر تأکیدی پدیدار میشود. مفهوم ترومای روانی که بر اساس الگوی ترومای جسمانی شکل گرفته بود، بهتدریج رنگ میبازد؛ زیرا صحنۀ دوم نه به واسطه مزیت انرژی خاص خود بلکه صرفاً از این جهت اثرگذار میشود که برانگیختگیای با منشأ درونزاد را برمیانگیزد. از این منظر، دیدگاه فرویدی که در اینجا مورد بحث است، از پیش راه را برای این ایده هموار میکند که رویدادهای بیرونی، اثرگذاری خود را از فانتزیهایی که فعال میکنند و از هجوم برانگیختگی غریزی که موجب آن میشوند، به دست میآورند. بااینحال، روشن است که فروید در این دوره به توصیف تروما بهعنوان برانگیختهشدن یک تحریک درونی توسط یک رویداد بیرونی، که در این صورت چیزی بیش از یک مکانیسم محرک نیست، رضایت نمیدهد: او احساس میکند لازم است این رویداد را به نوبۀ خود، به رویدادی پیشین مرتبط کند؛ رویدادی که آن را در منشأ کل این فرایند قرار میدهد (نگاه کنید به «صحنه اغوا»).
در سالهای بعد، اهمیت علتشناختی تروماها در آثار فروید بهتدریج جای خود را به اهمیت زندگی فانتزی و تثبیتها در مراحل مختلف لیبیدویی میدهد. بااینحال، «جهتگیری نظری تروماتیک»، «کنار گذاشته» نمیشود (بلکه همانطور که فروید میگوید، در مفهومی ادغام میشود که عوامل دیگری همچون سرشت فرد و تاریخچه کودکی را نیز دربرمیگیرد. ترومایی که در بزرگسالی موجب آغاز رواننژندی میشود، در پیوند با آمادگی فرد، یک سلسلۀ مکمل را تشکیل میدهد. البته خودِ این آمادگی نیز از دو عامل مکمل تشکیل میشود: درونزاد و برونزاد.
علت رواننژندی=آمادگی به دلیل تثبیت لیبیدو+تجربۀ اتفاقی(تروماتیک)
⬇
سرشت جنسی(تجربۀ پیشتاریخی) تجربۀ کودکی
در این طرح که فروید آن را در درسگفتارهای مقدماتی روانکاوی (۱۹۱۶ـ۱۹۱۷) ارائه میکند، باید توجه داشت که اصطلاح «تروما» به رویدادی اشاره دارد که در دوره دوم رخ میدهد، نه به تجربه دوران کودکی که در منشأ یک تثبیت قرار دارد. بدینترتیب، اهمیت تروما کاهش مییابد و همزمان از منحصربهفردبودن آن نیز کاسته میشود - در واقع، در زمینه علتشناسی رواننژندی، این اصطلاح بهتدریج با مفهومی مترادف میشود که فروید در جای دیگری آن را Versagung یا ناکامی مینامد.
بااینحال، هرچند نظریه تروماتیک رواننژندی از این طریق اهمیت محدودتری پیدا میکند، وجود رواننژندیهای ناشی از حوادث، بهویژه رواننژندیهای جنگی، مسئلۀ تروما را ــ این بار در صورت بالینی رواننژندیهای تروماتیک ــ دوباره به کانون توجه فروید بازمیگرداند.
از منظر نظری، کتاب فراسوی اصل لذت (۱۹۲۰) گواه این توجه دوباره فروید است. او بار دیگر به تعریف اقتصادی تروما بهمثابه شکاف بازمیگردد و حتی این فرضیه را مطرح میکند که ورود بیش از حدِ برانگیختگی، بلافاصله عملکرد اصل لذت را متوقف میکند و دستگاه روانی را وادار میسازد وظیفهای فوریتر را، «فراسوی اصل لذت»، بر عهده گیرد. این وظیفه عبارت است از پیوند دادن برانگیختگیها بهگونهای که امکان تخلیۀ بعدی آنها فراهم شود. تکرار رؤیاهایی که در آنها سوژه حادثه را دوباره شدیداً تجربه میکند و بار دیگر خود را در موقعیت تروماتیک قرار میدهد، گویی میکوشد بر آن مسلط شود، به اجبار به تکرار نسبت داده میشود. بهطور کلیتر، مجموعه پدیدههای بالینیای که فروید در آنها عملکرد این اجبار را مشاهده میکند، نشان میدهد که اصل لذت برای آنکه بتواند عمل کند، مستلزم تحقق شرایط خاصی است. وقوع تروما این شرایط را از میان میبرد زیرا تروما صرفاً اختلالی در اقتصاد لیبیدویی نیست بلکه تهدیدی بنیادیتر برای تمامیت و یکپارچگی سوژه به شمار میآید (نگاه کنید به «پیوند دادن»).
در نهایت، در نظریه بازنگریشده اضطراب که در بازداریها، نشانهها و اضطراب (۱۹۲۶ت) بسط یافته و به شکلی کلیتر در چارچوب توپوگرافی دوم مطرح میشود، مفهوم تروما بار دیگر اهمیت تازهای پیدا میکند؛ آن هم مستقل از هرگونه ارجاع مستقیم به رواننژندی تروماتیک به معنای خاص آن. ایگو با ایجاد علامت اضطراب میکوشد از درهمشکستن در اثر موج ناگهانی اضطراب خودکار اجتناب کند که این اضطراب خودکار وضعیت تروماتیکی را نشان میدهد که در آن ایگو بیدفاع است (نگاه کنید به «درماندگی»). این صورتبندی، در واقع، نوعی تقابل دو قطبی میان خطر بیرونی و خطر درونی را مفروض میگیرد: ایگو از درون مورد هجوم قرار میگیرد –همانطور که گفته شد از سوی برانگیختگیهای غریزی- درست همانگونه که از بیرون نیز مورد حمله قرار میگیرد. مدل سادهشدۀ حباب که فروید در فراسوی اصل لذت ارائه کرده بود (نگاه کنید به بخش پیشین)، دیگر کفایت نمیکند.
در نهایت، میتوان اشاره کرد که وقتی فروید در جستوجوی هستۀ اصلی خطر است، آن را در افزایش تحملناپذیر تنش مییابد؛ افزایشی که حاصل هجوم برانگیختگیهای درونیای است که باید حذف شوند. از نظر فروید، در تحلیل نهایی، همین فرایند است که «ترومای تولد» را تبیین میکند.
(1) 1 Freud, S. Introductory Lectures on Psycho-Analysis (1916-17): a) G.W., XI, 284; S.E.,
XVI, 275. b) Cf. G.W., XI, 285; S.E., XVI, 276. c) Cf. G.W., XI, 376; S.E., XVI, 362.
(2) 2 Cf. Breuer, J. and Freud, S. ‘On the Psychical Mechanism of Hysterical Phenomena:
Preliminary Communication’ (1893a): a) G.W., I, 86-90; S.E., II, 8-11. b) G.W., I, 86;
S.E., II, 7.
(3) 3 Cf. especially Freud, S., Anf., 156-66 and 432-36; S.E., I, 220-29 and 352-57.



