متن کامل فارسی مقالۀ یکپارچگی ایگو در جریان تحوّل کودک نوشتۀ دونالد وودز وینیکات (1962)

اصطلاح ایگو را می‌­توان برای توصیف بخشی از شخصیّتِ در حال رشد انسان به کار برد که در شرایط مناسب در قالب یک کل یکپارچه می‌شود.

در بدن نوزاد مبتلا به آنانسفالی[1] ممکن است رویدادهای کارکردی، ازجمله مکان‌یابی‌های غریزی اتّفاق ­افتد؛ رویدادهایی که اگر مغزی وجود داشته باشد، تجاربِ کارکرد ایگو خوانده می‌شود. می‌توان گفت اگر مغزی طبیعی وجود داشته باشد، سازمانی برای این کارکردها وجود داشته است و می‌توان بر این سازمان نام ایگو نهاد. امّا در غیاب دستگاه الکترونیک هیچ تجربه و لذا ایگویی وجود ندارد.

بااین‌­وجود، در حالت طبیعی کارکرد اید از بین نمی ­رود، تمام جنبه‌های این کارکرد کنار هم قرار می‌گیرد و تجربۀ ایگو آفریده می‌شود. بنابراین به کار بُردن واژۀ «اید» برای پدیده‌­ای که توسط کارکرد ایگو زیر پوشش قرار نگیرد، دسته ­بندی نشود، تجربه و در نهایت تفسیر نگردد، بی‌معنا به نظر می‌­رسد. 

بنابراین در مراحل بسیار ابتداییِ تحوّل کودک، کارکرد ایگو باید به عنوان مفهومی در نظر گرفته شود که از هستی نوزاد به عنوان یک انسان جداشدنی نیست. آنچه زندگی غریزی تلقی می‌شود، به جز کارکرد ایگو، می‌­تواند نادیده گرفته شود زیرا نوزاد هنوز موجودیتی ندارد که تجربه‌­ای داشته باشد. اید پیش از ایگو وجود ندارد. تنها از این منظرگاه است که مطالعۀ ایگو توجیه­‌پذیر می‌­شود.

می‌توان دید که ایگو خیلی پیش‌تر از اینکه واژۀ خود[2] وارد میدان شود، به بوتۀ بررسی گذاشته می‌شود. واژۀ خود زمانی مطرح می‌­شود که کودک از نیروی عقلانی خویش برای در نظر گرفتن آنچه دیگران می‌بینند، احساس می‌کنند یا می‌شنوند و آنچه موقع دیدن بدن نوزاد ادراک می‌کنند، بهره بگیرد. (مفهوم خود در این فصل مورد بررسی قرار نمی‌گیرد).

نخستین پرسش در مورد آنچه ایگو خوانده می‌شود این است: آیا از آغاز ایگو وجود دارد؟ پاسخ این است که آغاز هنگامی ­ست که ایگو آغاز می ­شود[3].

سپس پرسش دوّم مطرح می ­شود: ایگو ]در این مرحله[ قوی است یا ضعیف؟ پاسخ این پرسش به مادر بیرونی و توانایی او در رسیدگی به وابستگی مطلق[4] نوزاد در آغاز بستگی دارد؛ مرحله‌­ای پیش از اینکه نوزاد مادر را از خود متمایز بداند.

در واژگان من، مادر به اندازۀ کافی خوب می‌­تواند نیازهای نوزادش را از آغاز برآورده کند و این کار را آنقدر خوب انجام می‌دهد که نوزاد، همان‌طور که در خاستگاه رابطۀ مادر-نوزاد ظاهر می‌­شود، قادر است تجربۀ همه­ توانی[5] کوتاهی داشته باشد. (این همه­ توانی را باید از آن همه ­توانی که اسمی برای یک کیفیّـت احساسی است، متمایز کرد).

مادر می‌­تواند این کار را انجام دهد چون به­ طور موقت خود را تنها وقف یک تکلیف می­‌کند و آن مراقبت از نوزادش است. این واقعیّـت که نوزاد دارای ظرفیّتی است که در صورت کارگر واقع شدنِ کارکرد پشتیبانِ ایگو، می‌­تواند با ابژه ­های ذهنی ارتباط برقرار کند، انجام تکلیف پیش ­گفته را ممکن می‌کند. در این رابطه، کودک می‌­تواند در اینجا و آنجا، در حال و آینده، ولی نه به ­طور همزمان در همه جا، با اصل واقعیّـت رو‌به‌رو شود؛ به عبارت دیگر، کودک حیطه‌­های ابژه‌­های ذهنی را همراه با حیطه‌های دیگری که در آن ارتباطی با ابژه‌­های درک ­شدۀ ذهنی یا ابژه ­های «غیر من[6]» (­بی ­من[7]) وجود دارد را حفظ می‌کند. بنابراین میان آغازِ کودکی که مادرش توانسته این کارکرد را به خوبی انجام دهد و کودکی که مادرش نتوانسته باشد که به خوبی از عهدۀ این مسئولیت برآید، تفاوت زیادی وجود دارد؛ تا جایی که هر توصیفی از کودکان در مراحل نخستین جز در سایۀ رابطۀ آنان با این کارکردِ مادرانه ارزشی ندارد. وقتی مادرانگی به قدر کافی خوب وجود نداشته باشد، نوزاد نمی‌­تواند بالیدگی[8] ایگو را آغاز کند یا اینکه تحوّل ایگو لاجرم در جنبه‌­های بسیار مهمِ خاصی دچار تحریف می ­شود.

باید فهم شده باشد که موقع اشاره به ظرفیّت انطباقی مادر، توانایی او در ارضای رانه ­های دهانی نوزاد، مثلاً از طریق خوراندن غذاهای خوب اهمیّت خیلی زیادی پیدا نمی­‌کند. آنچه در اینجا موضوع بحث قرار گرفت، با در نظر داشتن این ملاحظه انجام می‌شود. در حقیقت امکان دارد رانۀ دهانی ارضا شود و بدین طریق از کارکرد ایگوی نوزاد تخطّی صورت گیرد یا در آینده حسودانه به عنوان خود، یا همان هستۀ شخصیّت محافظت شود. ارضای ناشی از تغذیه می‌­تواند نوعی اغوا [9] باشد و در صورتی که خارج از پوشش کارکرد ایگو به کودک عرضه شود، ممکن است تروماتیک شود.

در مرحلۀ مورد بحث، نه تنها لازم است که کودک را انسانی بدانیم که گرسنه می‌شود و رانه­ های غریزی ­اش ممکن است برآورده یا ناکام گردد، بلکه باید به او به عنوان موجود نابالیده‌­ای نظر کنیم که همیشه در نزدیکی اضطرابی نااندیشیدنی[10] قرار دارد. کارکرد بسیار مهم مادر در این مرحله، ظرفیّت قرار دادن خویش در جایگاه کودک و فهم نیازهای کودک با مدیریت کلی بدن و لذا کل وجود (کودک)، اضطراب نااندیشیدنی را دفع می­ کند.

در این مرحله همانند مرحلۀ واپسینِ پیش از تولّد در موقع مقرر، عشق را تنها در قالب مراقبت جسمانی می‌­توان دید.

اضطراب نااندیشیدنی صورت‌های اندکی دارد که هر کدام سرنخی برای یکی از اَبعاد رشد طبیعی است.

1. تکه‌تکه شدن

2. سقوط همیشگی

3. نداشتن ارتباط با بدن

4. نداشتن جهت

باید فهمیده شود که این حالت‌­ها به ­طور ویژه عناصر اضطراب‌­های روان‌پریشانه هستند و به لحاظ بالینی به اسکیزوفرنیا، یا ظهور مؤلفۀ نهفتۀ اسکیزوئید در دیگر شخصیّـت‌های غیرروان ­پریش تعلّق می‌­گیرد.

در اینجا لازم است که رشتۀ اندیشه‌ها را قطع کنیم تا به بررسی سرنوشت کودکی بپردازیم که در مرحلۀ نخستین و پیش از اینکه بتواند «من» را از «غیرمن» جدا کند، از مراقبت به اندازۀ کافی خوب محروم بوده است. این مسئله به خاطر درجات و تفاوت ­های وسیع شکست مادر موضوعی پیچیده است. سودمند خواهد بود که در ابتدا اشاره کنیم:

1. تحریف ­هایی در سازمان ایگو که مبنایی برای خصیصه­‌های اسکیزویید فراهم می‌کند، و

2. دفاع ویژۀ نگهدارندگی خود[11] یا شکل­‌گیری یک خود مراقبت‌گر و سازمان ­بندی یکی از اَبعاد شخصیّت که جعلی[12] است (جعلی است چون آنچه نمایان می‌­شود، منفک شده از فرد نیست بلکه از جنبۀ مادرانۀ زوجِ مادر-نوزاد برگرفته می‌شود). این نوعی دفاع است که موفّقیت آن ممکن است تهدید تازه­ ای برای هستۀ خود ایجاد کند، هرچند که این دفاع برای پنهان کردن و مراقبت از هستۀ خود طراحی شده است.

عواقب پشتیبانی ضعیفِ ایگو از سوی مادر، می­ تواند بسیار فلج­‌کننده باشد و موارد زیر را در بر می‌گیرد: 

(الف) اسکیزوفرنیای یا اُتیسم کودکانه

این گروه بالینی شناخته‌شده، اختلالی دوّمین بر ضایعات یا نقایص فیزیکی مغز را شامل می‌شود و درجاتی از انواع شکست در جریان ­های بالیدگی نخستین را دربرمی­‌گیرد. در بعضی از موارد شواهدی برای نقص یا بیماری نورولوژیک وجود ندارد.

ناتوانی در تصمیم‌گیریِ تشخیصی میان نقص نخستین، بیماری لیتلس خفیف[13]، شکستِ روانی خالص در بالیدگی ابتدایی در کودک دارای مغز سالم یا آمیزه‌ای از همۀ این‌ها، تجربۀ رایجی برای بالینگران است. در برخی موارد، شاهد مناسبی برای واکنش به شکست در پشتیبانی ایگو، از نوعی که در این فصل توصیف می‌کنم، دیده می­ شود.

(ب) اسکیزوفرنیای نهفته

حالت‌­های مختلفی برای اسکیزوفرنیای نهفته[14] در کودکان دارای رشد طبیعی یا حتا کسانی که دارای توانایی عقلانی برجسته یا عملکرد پیش‌­آگاه[15] ویژه­ ای هستند، وجود دارد. بیماری در شکنندگی «موفّقیت» ظاهر می‌­شود. آسیب و استرس در مراحل ِبعدی تحوّل ممکن است محرّک یک بیماری باشد.

(ج) دفاع از خود جعلی

استفاده از دفاع‌ها، به­ ویژه دفاع‌های موفّق، خود جعلی بسیاری از کودکان را توانا می‌­کند تا به ظاهر آیندۀ خوبی داشته باشند ولی عاقبت یک فروپاشی، واقعیّتِ غیبت خود راستین[16] از میدان را آشکار می­کند.

(د) شخصیّت اسکیزویید

بسیار اتّفاق می‌­افتد که اختلال شخصیّتی پدید آید که بر واقعیّـتِ وجود یک عنصر اسکیزویید پنهان در شخصیّت متّکی است که در صورت نبود آن سالم تلقی می­‌شد. عناصر اسکیزویید شدید تا حدودی اجتماعی می‌شود که این می‌تواند در الگوی شخصیّت اسکیزویید پنهان بماند و در فرهنگ محلّی فرد پذیرفته شده باشد.

این درجات و شکل ­های نقصِ شخصیّت می ­تواند در بررسی مواردی با اَنواع و درجاتی از شکست در نگهدارندگی، رسیدگی و بازنمایی ابژه[17] در ابتدایی‌ترین مرحله مرتبط باشد. این به معنای انکار وجود عوامل ارثی نیست بلکه از جنبه ­های مهم و مکمّل آن است.

جریان‌های مختلفی مشخّص ­کنندۀ تحوّل ایگو است:

1. جریان اصلی در فرایند بالیدگی می‌­تواند معانی مختلف واژۀ یکپارچگی را گرد آورد. یکپارچگیِ زمانی به آنچه یکپارچگیِ مکانی خوانده می‌­شود، افزوده می‌گردد.

2. ایگو بر ایگوی بدنی[18] متّکی است، اما تنها در شرایطی که همه چیز خوب پیش برود، کودک ارتباط با بدن و کارکردهای آن و با پوست به عنوان پوشش محدودکننده را آغاز می‌کند. من اصطلاح شخصی‌سازی[19] را برای توصیف این فرایند استفاده کرده‌­ام، زیرا اصطلاح شخصی‌­زدایی[20] ظاهراً در اصل به معنای نبودِ پیوستگی محکم میان ایگو و بدن، ازجمله رانه‌ها و ارضاهای اید است. اصطلاح شخصی‌­زدایی در نوشته‌­های روان‌پزشکی معنای پیشرفته‌­تری به خود گرفته است).

3. ایگو ارتباط با ابژه را آغاز می‌کند. با وجود مادرانگی به اندازۀ کافی خوب در آغاز، کودک جز در دامنه‌ ­ای که مشارکت ایگو وجود داشته باشد، تحت‌تأثیر ارضاهای غریزی قرار نمی‌گیرد. در این رابطه، پرسش از ارضای کودک به اندازۀ پرسش در مورد اجازه دادن به او جهت یافتن ابژه (سینه، بطری، شیر و غیره) و فهم و پذیرش آن اهمیّت ندارد.

وقتی می‌کوشیم عملِ سِشوه[21] (1951) را هنگامی ­که در لحظۀ درست سیبی به بیمارش داد (تحقّق ­بخشی نمادین) ارزیابی کنیم، اینکه بیمار سیب را خورده یا تنها بدان نگریسته باشد یا برداشته و با خود نگه داشته باشد، چندان موردنظر نیست. مسئلۀ مهم این بود که بیمار توانست ابژه‌ای بیافریند و تنها کاری که سِشوه انجام داد این بود که به این ابژه شکل سیب بخشید، به طوری که دختر بخشی از جهان واقعی، یعنی یک سیب را آفرید.

به نظر می‌رسد که می‌توانیم این سه پدیده در رشد ایگو را با سه جنبه نوزاد و مراقبت از کودک انطباق دهیم:

یکپارچگی با نگهدارندگی انطباق دارد.

شخصی‌سازی با رسیدگی انطباق دارد.

رابطه با ابژه با بازنمایی ابژه انطباق دارد.

این مسئله به لحاظ کردن دو مشکل در‌رابطه‌با اندیشۀ یکپارچگی می ­انجامد:

1. یکپارچگی از چه؟

اندیشیدن در مورد مایه­‌هایی که یکپارچگی از آن ظهور می‌­یابد، بر اساس عناصر حرکتی و حسی، یا اجزای نارسیسیسم نخستین، مفید خواهد بود. این می‌تواند واجد گرایشی به حسِ هست بودن شود. برای توصیف این بخش مبهم از فرایند بالیدگی، زبان دیگری را می‌­توان به کار گرفت، ولی اگر ادعا می‌شود که این انسان جدید هستی را آغاز کرده است و تجربه‌­ای را انباشت می‌کند که می‌توان آن را شخصی تلقی کرد، در آن صورت شکل‌های ابتداییِ بسط تصوّریِ کارکرد بدنی خالص باید پذیرفته شود.

1. یکپارچگی با چه؟

همۀ این‌ها به استقرار یک خود یکدست می‌انجامد، ولی نمی‌­توان تأکید زیادی بر این موضوع داشت که آنچه در مرحلۀ بسیار ابتدایی رخ می‌دهد، به پوششِ ایگویی فراهم­ شده از طرف مادر در زوجِ مادر-نوزاد بستگی دارد.

می­‌توان گفت که پوششِ به اندازۀ کافی خوبِ ایگو از طرف مادر (در رابطه با اضطراب­‌های نااندیشیدنی) انسان تازه به دنیا آمده را قادر می‌سازد تا به ساختن شخصیّتی بر مبنای الگوی پیوستگی هستیِ ادامه­ دار[22] دست بزند. هر شکست (که می‌تواند اضطراب نااندیشیدنی تولید کند) باعث واکنشی از طرف نوزاد می‌شود و این واکنش هستی ادامه­‌دار را قیچی می‌کند. اگر نوعی واکنش‌دهی که قطع ­کنندۀ هستی ادامه‌دار است، به طور پیوسته اتّفاق بی‌افتد، الگویی از بریدگی هستی[23] به وجود می‌آید. نوزادی که الگوی او بریدگی خطّ پیوستۀ هستی است، تکلیفی تحوّلی دارد و تقریباً از همان آغاز به مسیر آسیب ­های روانی جهت‌دهی می‌شود. بنابراین ممکن است که یک عامل خیلی ابتدایی (که به روزها یا ساعت ­های نخستین زندگی بر می‌گردد) در سبب‌شناسی بی ­قراری، فزون ­حرکتی[24] و بی‌توجهی (بعداً ناتوانی در تمرکز خوانده شد) وجود داشته باشد.

در اینجا شایسته است بگوییم که عوامل بیرونی هرچه باشد، دیدگاه (خیال­ پردازی) فرد در مورد عامل بیرونی اهمیّت دارد. افزون بر این، یادآوری این موضوع ضروری است که پیش از اینکه فرد غیرمن را انکار کند، مرحله­‌ای وجود دارد. بنابراین در مرحلۀ بسیار ابتدایی عامل بیرونی وجود ندارد؛ مادر بخشی از کودک است. در این مرحله الگوی نوزاد، تجربۀ کودک از مادر، همان­ طور که در واقعیّت شخصی ­اش هست را دربردارد. 

از هم پاشیدگی[25] عکس یکپارچگی است. این موضوع تنها تا حدودی درست است. حالت عکس آن، در اصل به واژه‌­ای مثل چندپارچگی[26] نیاز دارد. آرام ­شدگی برای نوزاد به معنای احساس نکردنِ نیاز به یکپارچگی است، کارکرد پشتیبانِ ایگو از طرف مادر مسلّم پنداشته شده است. فهم حالت ­های نامهیّیج نیازمند ملاحظۀ بیشتر در چارچوب این نظریّه است.

اصطلاح از هم­ پاشیدگی برای توصیف دفاعی پیشرفته به کار می‌رود؛ دفاعی که محصول فعّالِ به‌هم‌ریختگی دفاعی در برابر چندپارچگی در غیاب پشتیبانی ایگو، به عبارت دیگر در برابر اضطراب بدوی یا نااندیشیدنی ناشی از شکست در نگهدارنگی در مرحلۀ وابستگی مطلق است. به هم ریختگی به علّت از‌هم‌پاشیدگی می‌تواند به اندازۀ اتّکاناپذیری محیط نامطلوب باشد ولی دارای این مزیت است که توسط کودک آفریده شده و جنبۀ محیطی ندارد. به‌هم‌ریختگی محصولِ از‌هم‌پاشیدگی در دایرۀ همه‌توانی کودک است. به زبان روان‌کاوی، تحلیل‌شدنی است، درحالی که اضطراب‌های نااندیشیدنی این‌گونه نیست.

یکپارچگی با کارکرد محیطی نگهدارنگی ارتباط نیرومندی دارد. دستیابی به یکپارچگی، کامل شدن است. در ابتدا «من» پدید می­آید که «هر چیز دیگری که غیرمن نیست» را شامل می­ شود. سپس «من هستم، من وجود دارم، من تجاربی می‌اندوزم و خویش را غنی می‌­سازم و تعامل درون‌فکنانه و برون‌­فکنانه با غیرمن و جهان واقعی مربوط به واقعیّـت مشترک برقرار می‌کنم» می‌­آید. سپس «هستی من از طرف دیگری دیده یا فهمیده می ­شود» اضافه می‌گردد: «من شاهدی که لازم بود تا به عنوان یک موجود شناخته شوم را پیدا می‌کنم (همانند تصویر چهره در آینه)».

در شرایط مطلوب، پوست به مرزی میان من و غیرمن بدل می ­شود. به عبارت دیگر، روان در قالب بدن پا به عرصۀ زندگی می­‌گذارد و زندگی روانی-بدنی فرد آغاز می‌شود.

استقرار وضعیّت من هستم در همراهی با دستیابی به ثبات یا انسجام روانی-بدنی، حالتی از خیانت را پدید می‌­آورد که با عاطفۀ اضطرابی ویژه‌­ای با انتظار آزاردیدگی[27] همراه می ­شود. این (واکنش توأم با بیم) آزاردیدگی در دلِ اندیشۀ نپذیرفتن «غیرمن» قرار دارد که با محدودیتِ خود کامل در بدن و پوست به عنوان پوششی محدودکننده همراه می­‌شود.

در علایم یک نوع بیماری روان­ تنی خاص، نوعی ناپیوستگی در تعامل میان روان و بدن وجود دارد که به عنوان دفاعی در برابر تهدیدِ از دست دادن یگانگیِ روان و بدن یا در برابر شکلی از شخصی‌­زدایی تداوم پیدا می‌کند.

رسیدگی توصیف‌کنندۀ شرطی محیطی است که با شکل‌گیری هماهنگی میان روان و بدن تناظر ضعیفی دارد. بدون رسیدگیِ فعّال و انطباقیِ به اندازۀ کافی خوب، تکلیف درونی ممکن است پُرمشقّت شود؛ در حقیقت، امکان دارد که در جریان تحوّل، استقرار رابطۀ متقابل مناسب میان روان و بدن ناممکن شود.

شروع ارتباط با ابژه پیچیده است. ارتباط با ابژه تنها در سایۀ برآورده شدن شرطِ محیطی بازنمایی ابژه انجام می ­پذیرد که این در صورتی اتّفاق می ­افتد که کودک ابژه را بیافریند. این الگو بدین ترتیب است: کودک انتظار مبهمی پدید می‌آورد که ریشه در نیازی فرمول ­بندی نشده دارد. مادر انطباق­ گرا ابژه یا ترفندی سوار می‌کند که نیازهای کودک را برآورده سازد و بدین طریق کودک تنها به خاطر حضور مادر نیاز کردن را آغاز می‌کند. بدین‌ترتیب کودک به این اطمینان خاطر می‌­رسد که می‌تواند ابژه‌هایی بیافریند و جهان واقعی را خلق کند. مادر دورۀ کوتاهی را برای کودک مهیّا می‌کند که در آن همه­‌توانی مهم‌­ترین تجربه است. باید تأکید شود که مُراد من از اشاره به آغاز شدن رابطه با ابژه، اشاره به ارضاهای اید و ناکامی­‌های اید نیست. من به شرط­ های درونی و بیرونی برای کودک اشاره دارم؛ شرایطی که از تغذیۀ ارضاکنندۀ پستان (یا واکنش به ناکامی) یک تجربۀ ایگو می ­سازد.

جمع ­بندی

هدف من توضیح کوتاه و دقیق مفهومِ آغاز ایگو است. من از مفهوم یکپارچگی ایگو استفاده می­‌‌کنم و جایگاه آن را در شروع (جریان) تحوّل هیجانی کودک می‌دانم؛ کودک همیشه در حال حرکت از وابستگی مطلق به وابستگی نسبی و استقلال است. همچنین آغاز ارتباط با ابژه را در چارچوب تجربه و رشد کودک ردیابی می‌کنم.

در ادامه می‌کوشم اهمیّـت محیط واقعی را در ابتدایی‌ترین مرحله، یعنی پیش از اینکه من را از غیرمن مجزا کند، ارزیابی کنم. من نیرومندی ایگوی کودکی که رفتار انطباقیِ واقعی یا عشق مادرْ پشتیبانِ ایگوی او است را در برابر ضعف ایگوی کودکی قرار می‌­دهم که شرایط محیطی او در این مرحلۀ کاملاً ابتدایی ناقص است.

عنوان اصل مقاله:

Winnicott, D. (1965). Ego integration in child development (1962). in The Maturational Processes and the Facilitating Environment.